18 Mart İstanbul BEDAŞ elektrik kesintisi! GÜNCEL KESİNTİLER! İstanbul’da elektrik ne zaman gelecek? İstanbul’da elektrik kesintisi yaşanacak ilçeler!

18 Mart İstanbul BEDAŞ elektrik kesintisi! GÜNCEL KESİNTİLER! İstanbul’da elektrik ne zaman gelecek? İstanbul’da elektrik kesintisi yaşanacak ilçeler!

Bedaş elektrik kesintisi listesi! Boğaziçi Elektrik Dağıtım Şirketi'nden ( Bedaş ) ve AYEDAŞ'tan yapılan
Ana Sayfa Gündem 24 Mart 2022 71 Görüntüleme

50 yıl sonra İngiliz gizli belgelerinde Kızıldere… Ertuğrul Kürkçü detayı

30 Mart 1972’de Kızıldere’de Uzman Çayan, Cihan Alptekin, Hüdai Arıkan, Ömer Ayna, Nihat Yılmaz, Ertan Saruhan, Ahmet Atasoy, Sinan Kazım Özüdoğru, Sabahattin Kurt ve Saffet Alp öldürüldü.

Bilim, kültür ve siyaset mecmuası olan “Bilim ve Gelecek”in bu ayki sayısında ise bahisle ilgili olarak dikkat çeken bir yazı kaleme alındı.

Orkun Saip Durmaz imzalı yazıda, Kızıldere’deki olayla ilgili İngiliz arşivleri incelendi. Bugüne dek tartışılmamış ve gündeme gelmemiş sorunların izini Britanya arşivlerinde süren Orkun Saip Durmaz, 50 yıl sonra İngiliz bâtın dokümanlarında Kızıldere’yle ilgili dikkat çeken bilgileri aktardı.

200 SAYFALIK RESMİ YAZIŞMA

İngiliz arşivlerinde Kızıldere için başka bir evrakın tutulduğu belirtilirken, iki yüz sayfa civarında resmi yazışmanın dokümanının bulunduğu söz edildi.

Orkun Saip Durmaz, “Operasyonun başlayacağı haberini aldığında Britanya Hükümeti, sağ-salim kurtulmaları durumunda Ankara’da rehinelerin katılacağı kısa bir basın toplantısı yapmayı planlar. Bunun uzun bir toplantı olmaması bilhassa vurgulanır ve teknisyenlerin misyonları hakkında Savunma Bakanlığı işçisi oldukları ve radar üssünde çalıştıklarının ötesine geçen rastgele bir şey söylenmemesi bilhassa söz edilir. Rehineler öldürüldüklerinden gerçekleşme imkânı bulamayan bu planda öteki ne üzere ayrıntıların olduğunu ise bir kısım evrakın -muhtemelen teknisyenlerin radar üssündeki vazifeleriyle ilgili yazışmaların yer aldığı kimi belgelerin- evraktan çıkartılması nedeniyle maalesef bilemiyoruz” diyerek, operasyon günü yaşananları aktardı.

İngiliz yetkililerin, rehinelerin durumunu Türk yetkililerden öğrenmeye çalıştığı, Türk yetkililerin ise “rehineleri kurtarmak” için operasyon yaptıkları cevabını verdiğini söyleyen Durmaz, “Operasyondan sağ çıkan tek kişi olan Ertuğrul Kürkçü’nün ‘İngilizleri biz öldürdük’ dediğine yönelik bir söz de açıklamada yer almış değerli bir ayrıntı olarak düşünülebilir” dedi.

Yazıda ayrıyeten, “Kızıldere hadisesi, öncesi ve sonrasıyla Türk yetkililerce ne vakit dillendirilse ya da ne vakit bu bahiste Britanyalılarla resmi bir yazışma gerçekleşse ‘anarşistlerin memleketler arası komünizmle bağlantısı’ vurgusu yapılmaktadır. Bu vurgular İngilizler tarafından mantık hudutlarının ötesine geçmiş tezler olarak görülmekte, gibisi argümanlar Türk Hükümetinin Batı ile daha düzgün münasebetler kurma uğraşının bir sonucu olarak değerlendirilmektedir” denildi.

Orkun Saip Durmaz’ın yazısı şu halde:

1972 yılının 30 Mart ve 6 Mayıs tarihleri Türkiye sosyalizminin ikinci dalgası için çok değerli iki kırılma noktasıdır.(1) 30 Mart’ta periyodun devrimci gençlik liderlerinden Becerikli Çayan ve dokuz arkadaşı(2) güvenlik güçleriyle girdikleri çatışmada hayatlarını kaybederlerken, 6 Mayıs’ta öteki bir devrimci kümenin önderi olan Deniz Gezmiş, arkadaşları Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’la birlikte idam edilmiş, böylelikle 68’liler olarak bilinen bir jenerasyonun devrimci atılımının sonuna gelinmiştir. Aşağıdaki yazıda, üstte bahsi geçen kırılmalardan birincisi, yani 30 Mart 1972’de Kızıldere’de Mahir’lerin öldürülmesiyle sonuçlanan hadise, öncesi ve sonrasıyla, İngiliz zımnî dokümanları temel alınmak suretiyle ele alınmıştır. Yeri gelmişken yazının hudutlarına dair kısa bir bilgi notu düşmek faydalı olacaktır: Bu çalışma Türkiye sosyalizminin ikinci dalgasına dair siyasal bir tahlil içermemektedir. Bunun yanında, aşağıdaki yazının bütünlüklü bir Kızıldere değerlendirmesi yapmak ve kamuoyunu aydınlatmak üzere bir saikle kaleme alınmadığını da baştan belirtmeliyiz. Çok daha geniş kapsamlı bir ön-araştırma gerektirecek, birinci ve ikinci dereceden şahitlere ve delillere dayanan, hepsinden daha değerlisi de devlet sırrı olarak nitelenebilecek bilgi ve evraklara ulaşılarak yapılabilecek böylesi bir çalışmanın -ne ölçüde yapılabilir olduğu bir yana- yazının gayesini ve sonlarını kat be kat aşacağı açıktır.

O halde bu yazı neden yazıldı ve ne içeriyor? Öncelikle 50. yılında Kızıldere’ye ait özgün bir katkı sunmanın, elimizde bu türlü de bir imkân varken, değerli olduğunu düşünüyoruz. İkinci olarak, yaptığımız kısa literatür taramasında -rehin alınan teknisyenlerin uyrukları yahut bağlı bulundukları kurum düşünüldüğünde- mevzunun direkt muhatabı olan Britanya devletinin arşiv evraklarına dayanan Kızıldere bahisli bir çalışmaya rastlamadığımızı da eklemeliyiz. Daha evvel gündeme gelmemiş, üzerinden atlanmış ya da gereğince tartışılmamış kimi problemlerin izini Britanya arşivlerinde sürmek gayesiyle kaleme alınan bu yazının bu türlü bir maksadın gereğini yerine getirip getiremediği -ya da ne kadar getirebildiği- ise okuyucunun takdirine bırakılmıştır.

Bu yazıda kullanılan evraklara ait kimi ön-bilgilerle başlayalım. Britanya arşivlerindeki evraklar konu/birim, bölge/ülke ve tarih aslına nazaran üç farklı sınıflama seviyesine nazaran dosyalanmış olup bir dokümanın kullanıcıların erişimine açılabilmesi için o dokümanın düzenlediği tarihin üzerinden en az otuz yıl geçmiş olması gerekmektedir. Kullandığımız dokümanlar, dışişlerini ilgilendiren bahisler hakkında olduğundan, “Britanya Dışişleri Bakanlığı” (Foreign Commonwealth Office) kategorisinin altında yer alan “Güney Avrupa/Türkiye” bölgesi dahilinde kategorize edilmiştir. Bu dokümanların büyük çoğunluğunun, o ülkeye ait “yıllık rapor” (annual review), “siyasal meseleler” (political affairs) ya da “içerideki durum” (internal situation) üzere birtakım genel başlıklarla dosyalandığı, çok daha az sayıdaki kimi belgeler için ise özel başlıklar tercih edildiği görülmektedir. Erişebildiklerimiz içinde başlığı en spesifik olanının FCO-9/1616 kodlu “insan kaçırma” (kidnapping) isimli belge olması, bir öbür deyişle, yalnızca Kızıldere için başka bir evrak tutulması sahiden dikkat caziptir. Kızıldere ile ilgili bilgilerin neredeyse tamamının o belgede yer alan, birincisi 27 Mart sonuncusu ise 31 Ekim 1972 tarihli, iki yüz sayfa civarındaki resmi yazışma evrakından oluştuğunu da belirttikten sonra dokümanların içeriğine geçebiliriz.(3)

İngiliz yetkililer NATO’nun Ünye’deki radar üssünden üç teknisyenin kaçırıldığını olaydan bir gün sonra, yani 27 Mart tarihinde öğrenirler.(4) Aksiyonun Deniz Gezmiş ve arkadaşları hakkında verilen idam kararlarının durdurulması gayesiyle yapıldığından neredeyse emindirler, lakin ellerinde bu kanılarını destekleyecek -İsmet İnönü’nün açıklamalarının(5) dışında- bir doküman ya da öteki bir delil bulunmamaktadır. Bu türlü bir aksiyonun Türkiye’de yükselen anti-emperyalist yansılarla yakından ilgili olduğunu düşündüklerinden, olaydan ABD’yi de haberdar ederler. Bununla birlikte hareketçilerin neden diğerlerini değil de Britanyauyrukluları maksat aldığına dair çıkarım yapmaktan da geri durmazlar. Britanya Hükümeti, Avusturya, Belçika, Danimarka ve Norveç hükümetlerinin tersine, idamların uygulanmaması tarafında Türk Dışişlerine rastgele bir resmi talepte bulunmamıştır. Bu, kendilerinin gaye seçilmesinin özel bir nedeni olabilir diye düşünürler. Olaydan sonra Ünye’deki radar üssündeki başka Britanya uyrukluların -toplam 23 kişi- tedbir olarak Ankara’ya getirilmesi tarafında karar alınır. Benzeri olayların olabileceği ihtimal dışı görülmemekle birlikte, Türkiye’deki Britanya vatandaşlarını geri çağırmayı gerektirecek kadar büyük bir tehdidin olduğu niyetinde de değillerdir.

JOHN LAW, BRITANYA-KANADA GÖRÜŞMELERİ VE İSTİHBARAT PROBLEMLERİ

Alıkonan üç teknisyenden John Law’un aslında Kanada asıllı olduğunun yazışmalara bahis olduğu -erişime açık- birinci evrak ise 29 Mart tarihlidir. Bu mevzu ihmal edilebilir bir ayrıntı üzere görünse de enteresan birkaç yazışmaya mevzu olması bağlamında dikkate bedeldir. Öncelikle, en azından yazışmalara nazaran Kanadalılar, bir yurttaşlarının Türkiye’de kaçırıldığından bihaberdirler ve olayı Britanyalılardan öğrenirler. Bunun dışında Law, öbür iki teknisyenin bilakis, kamu çalışanı bir devlet vazifelisi de değildir. O devrin meşhur telekomünikasyon devi Cable and Wireless’ta istihdam edilen Kanadalı teknisyen ismi geçen şirketin Britanya Savunma Bakanlığı ile mutabakatı gereği NATO üssünde çalışmaktadır. İkinci olarak, bu sıkıntı ortaya çıktığında, Britanyalıların birinci yansılarından biri, Kanada Hükümetinin Türk Hükümetiyle direkt bağlantı kurup kurmayacağını bir an evvel öğrenmeye çalışmak olmuştur. Britanyalılar, dilerlerse onların ismine da Türk Hükümetiyle görüşebileceklerini Kanada Hükümetine iletirler.(6) Britanyalılar Kanadalılara müzakereleri kendi inisiyatiflerine bırakırlarsa, onlarla Ankara, Londra ve Ottawa’da daima irtibat halinde olacaklarını bildirirler. Kanadalıların direkt müdahil olmayı tercih etmesi durumunda ise Türklere bu bahiste baskı yapmamaları gerektiği konusunda -diplomatik bir dille- ikazda bulunmaktan geri durmazlar. Britanya’nın Türkiye Büyükelçisi Sir Roderick Sarell ise daha nettir ve Türkiye ile kendilerinin müzakere etmelerinin en âlâ yol olduğunu açıktan muharrir. Buna münasebet olarak da -bize göre- pek ikna edici olmayan iki argüman sıralar: Birincisi, İngiltere’nin -Kanada ile kıyasla- Türkiye ile daha geniş çaplı ve yakın münasebetleri vardır. İkinci olarak da Kanada kendi başına süreci yürütmeye çalışırsa, gereksiz yere Türklere karşı “aşırı temsil” sorunu yaratılmış olacaktır.(7) Olay Kanada kamuoyunda duyulduğunda ise, “olayı kolay bir konsolosluk davası” olarak gören Kanada Dışişleri, kaçırılan Kanadalının “NATO radar kontratına nazaran istihdam edilen bir Cable and Wireless çalışanı olduğunu -basına- söyleyecektir”. Bir kişinin nerede çalıştığı ya da ne işle meşgul olduğu üzere sıradan bir bilginin kamuoyuna duyurulmasında kullanılan tabirlerin Britanyalılar için bu kadar kıymetli olması enteresandır. Son olarak, periyodun Dışişleri Bakanı Alec Douglas-Home’un, kime ya da hangi kuruma yazdığına dair spesifik bilgi içermeyen “Tamamlayıcı Notlar: Kaçırma hareketinin detayları” başlıklı kısa yazısındaki bir ayrıntıya dikkat çekebiliriz. Kaçırılan teknisyenlerin kastedildiğinin anlaşıldığı son not şöyledir: “Bu şahıslar istihbarat toplama faaliyetlerinde yer aldılar mı?” Ve şöyle yanıtlanır: “Onların fonksiyonlarının ne olduğunu daha evvel Avam Kamarasına açıkladım”. Buradan hareketle spekülatif bir kıymetlendirme yapmak niyetinde değiliz. Lakin Douglas-Home’un Avam Kamarasında yaptığı 28 Mart tarihli konuşmada bahsi geçenlerin sivil teknisyenler olduklarından öteki rastgele bir söz yer almadığını, hasebiyle da istihbarat faaliyetleriyle ilgili kısmın havada kaldığını söz etmemiz gerekir. Dahası, evrakın tam da bu kısmında -yani rehinelerin kimliklerine ait bilgilerin aktarıldığı bir noktada- birtakım evrakların evraktan çıkarıldığını da not etmeliyiz.

İstihbarat faaliyetleriyle ilgili -yukarıdakinden tamamen- farklı iki olaya daha yazışmalarda yer verilir. Artık kısaca o iki olayı aktaralım. Bunlardan birincisi kaçırılan teknisyenlerden birinin eşi olan Bayan Banner’in “şikâyetleri” ile ilgilidir. Yazışmalardan anlaşıldığı kadarıyla olayla ilgili gereğince bilgilendirilmediğinden yakınan ve eşinin hayatından telaş eden Bayan Banner hükümetin açıklamalarıyla yetinmez ve alternatif yollara yönelir. Anlaşılan o ki, başarılı da olur. Bu durum Britanyalı yetkilileri rahatsız eder ve Bayan Banner, evraktaki sözle, “uzun ve arkadaşça” bir konuşma için konutunda ziyaret edilir. Kanımızca bunu nazikçe yapılmış bir ikaz olarak düşünmek mümkündür. Bayan Banner olay hakkında birilerine bir şeyler söylediği yahut şikâyetlerini aktardığı üzere argümanları reddetmekle birlikte enteresan bir gelişmeden bahseder. Emlak firmasından olduğunu düşündüğü biri -aslında bu kişi Britanya istihbaratına bağlı bir ajandır- Bayan Banner’ı telefonla aramış ve olay hakkında bildiklerine nasıl ulaştığını sormuştur. Hasebiyle Bayan Banner resmi olarak ziyaret edilmeden evvel öbür bir koldan zati yoklanmıştır. Buradan, Britanya Hükümetinin rehinelerle ilgili olarak kendilerinin ilettikleriyle yetinilmesini istediği, alternatif kaynaklara ulaşılmasına ise pek tahammül göstermediği sonucu çıkarılabilir.

İkinci sıkıntı ise direkt Türkiye ile ilgilidir. Büyükelçi Sarell tarafından yazılan -ve lakin arşiv yetkilileri tarafından kime gönderildiği özel olarak kapatılmış- 6 Nisan tarihli bir dokümanda Britanyalılara enformel yollardan bilgi sağlayan birisinden “güvenilir kaynak” olarak bahsedilir. Bu kişi Uzman Çayan’ın 24 Mart tarihinde Karadeniz Bölgesine yanlışsız hareket ettiği ve başka iki kümeyle birleştiği bilgisinin Türk güvenlik güçlerince daha evvelden edinildiğinden bahseder. Ayrıyeten, arananlar listesinde olan 25-30 kişilik diğer bir kümenin da misal bir hareketin hazırlığı içinde olduğunu ve o küme içerisinden de militan bir başkanın ortaya çıkabileceğini ileri sürer. Bütün bunlardan ötürü bölgede güvenlik tedbirlerinin arttırıldığı bilgisini de Britanyalı yetkililere iletir. Birebir evrakta “üç yıldızlı bir generalin”(8) 24 Mart prestijiyle Ünye’de olduğu ve radar üssünün kumandanı da dahil olmak üzere bölgedeki askeri yetkililere güvenlik tedbirlerinin sıklaştırılması konusunda talimatlar verdiği de tabir edilir. Bu bilgiler Britanyalılara Denizler’in idam kararının Anayasa Mahkemesi’ndeki akıbeti muhakkak olana dek yeni aksiyonların ihtimal dahilinde olduğunu düşündürtür. Bunun yanında, Britanyalılara nazaran, bu kadar açık istihbarat olmasına karşın bu türlü bir hareket gerçekleştirilebiliyorsa, bu, alınan tedbirlerin yetersiz olduğunun delilidir. Dahası, tedbirlerin yetersizliğiyle ilgili kimi imalı tabirlere rastlamak da mümkündür. İngilizler 24 Mart’tan beri Ünye’de oldukları tespit edilen ve 26 Mart’ta İngiliz plakalı bir Land Rover’la -yani küçük bir bölgede dikkat çekecek kadar lüks ve yabancı plakalı bir araçla- Ünye’den hareket eden hareketçilerin yöre halkının ve askeriyenin dikkatini çekmeden bunu yapabilmesini manidar bulurlar.(9)

ALMANYA MERKEZLİ BİR ARABULUCULUK TEŞEBBÜSÜ

Yazışmalara mevzu olan en dikkat cazip dokümanlardan biri de Batı Almanya’daki Gençlik Örgütleri Federasyonunun(10) o periyot iktidarda olan Almanya Toplumsal Demokrat Partisi (SPD) -dolayısıyla da Alman Hükümeti- aracılığıyla Britanya Hükümetine teklif ettiği 30 Mart tarihli arabuluculuk teşebbüsüdür.(11) Yazışmalara nazaran, SPD’nin kıymetli bir yöneticisi olan Hans-Eberhard Dingels,Britanyalılara, diğer ülkelerdeki sol örgütlerle alakaları olan Alman Gençlik Örgütleri Federasyonu Sekreteri Weber’den bahseder. Dingels’e nazaran, Weber’in Türkiye’den biri sosyalist başkası ise sosyal-demokrat kimlikli iki şahısla -yani biri devrimci başkası ise muhtemelen CHP’li Türkiyeli iki solcuyla- yakın ilgileri vardır(12) ve Weber ikinci bireyle -yani sosyal-demokrat olan ile- Beceriklileri ikna gayesiyle temas kurabilir. Dingel SPD’nin elinden ne geliyorsa yapmaya hazır olduğunu fakat bu türlü bir teşebbüse büyük umutlar bağlamamak gerektiğini de bildirisine ekler. Britanyalılar bu teklifi değerlendirirken, teklifin büsbütün Weber ve Dingel’in fikirleriyle hudutlu olduğuna, aksiyoncuları ikna edebileceği düşünülen kişinin ise bu süreçle rastgele bir alakasının olmadığına dikkat çekerler. Bir öbür deyişle, Weber ve kelamı edilen gençlik örgütü, Britanyalıların teklifi kabul etmesi halinde bahsi geçen şahısla irtibata geçecektir. Sonuç prestijiyle teklif iki münasebetle reddedilir. Birinci olarak Kızıldere’deki askeri kuşatmanın başlamış olması nedeniyle teklif uygulanabilir olmaktan çıkmıştır. İkincisi olarak ise, Türk yetkililerin bu türlü bir teşebbüsten haberdar olması durumunda ikili alakaların bundan olumsuz etkilenmesi riskini Britanyalılar almak istemez.

ASKERİ OPERASYON VE TÜRK YETKİLİLERDEN BRİTANYALILARA BİLGİ AKIŞI

Buraya kadar olan kısımda Kızıldere’deki askeri operasyonun öncesinde gelişen kimi olayları aktarmaya çalıştık. Artık operasyon sürecinin Britanya arşivlerindeki yansımalarına geçebiliriz. Operasyonun başlayacağı haberini aldığında Britanya Hükümeti, sağ-salim kurtulmaları durumunda Ankara’da rehinelerin katılacağı kısa bir basın toplantısı yapmayı planlar. Bunun uzun bir toplantı olmaması bilhassa vurgulanır ve teknisyenlerin vazifeleri hakkında Savunma Bakanlığı işçisi oldukları ve radar üssünde çalıştıklarının ötesine geçen rastgele bir şey söylenmemesi bilhassa tabir edilir. Rehineler öldürüldüklerinden gerçekleşme imkânı bulamayan bu planda öbür ne üzere ayrıntıların olduğunu ise bir kısım dokümanın -muhtemelen teknisyenlerin radar üssündeki vazifeleriyle ilgili yazışmaların yer aldığı birtakım belgelerin- belgeden çıkartılması nedeniyle maalesef bilemiyoruz.

Operasyon devam ederken birinci bilgi, 30 Mart tarihinde, Dış İşleri Müsteşarı Orhan Eralp aracılığıyla -anlaşıldığı kadarıyla- kelamlı olarak iletilir ve bu bilgi telgraflar aracılığıyla iç yazışmalara mevzu olur. İnceleme imkânı bulduğumuz birinci telgrafta “teröristlerin teslim olmayı reddettikleri ve güvenlik güçlerine ateş açtıkları, buna rağmen güvenlik güçlerinin ise rehinelere ziyan vermemek hedefiyle ateşe karşılık vermediği” üzere tabirler geçer. Ayrıyeten Eralp, uzun sürecek olsa da, “teröristlerin” iradelerinin kırılacağını umduğunu belirtir. Tıpkı tarihli ikinci bir telgrafta ise -bu sefer özel bir isimden bahsedilmeksizin- “teröristlerin” sığındıkları meskeni rehinelerle birlikte havaya uçurdukları ve üç rehine de dahil olmak üzere meskendeki herkesin öldüğü” bilgisi yer alır. Bu telgraf metninde, askerlerin “son ana kadar ateş etmekten imtina ettikleri” de ayrıyeten belirtilir.

Operasyon sürecine ait Büyükelçi Sarell tarafından hazırlanan öbür iki doküman ise İçişleri Bakanı Ferit Kubat’ın Meclis’te yaptığı 31 Mart tarihli iki farklı konuşmadan yapılan transferleri ve onlara ait Britanyalılarca yapılan değerlendirmeleri içerir. Bu iki evraka nazaran İçişleri Bakanı Kubat birincisi 13.00’da başkası ise 15.00’da olmak üzere iki farklı konuşma yapmıştır. Konuşmaların birincisinde meskenin havaya uçurulmadığı, mahallî saatle 17.00(13) sularında meskene girildiğinde ise esasen öldürülmüş olan rehinelerin cansız vücutlarıyla karşılaşıldığı tabir edilmekte ve şöyle bir detay paylaşılmaktadır: “Anarşistlerin güvenlik güçlerine ateş açmaya başlamadan evvel, saat 14.00 üzere, rehineleri öldürmüş oldukları anlaşılmaktadır.” Britanya ve Kanada’nın olay yerine birer yetkili göndermek istedikleri ve bunu gerçekleştirmek için Türk yetkililerle müzakere halinde olunduğu da bu evrakta muharrir.(14) İçişleri Bakanının ikinci konuşmasının değerlendirildiği dokümanda ise meskende gerçekleşen küçük bir patlamadan(15) sonra “teröristlerin” ateş açtığı, buna güvenlik güçlerinin sonlu bir ateşle karşılık verdiği, daha sonra ise “karanlığın bastırması durumunda teröristler ellerindeki askeri üniforma ve teçhizat yardımıyla askerlerin ortasına karışıp kaçabilir” diye düşünülerek hassas bir karar alınıp konuta girilmesi istikametinde karar alındığı tabir edilir.(16) İlgili dokümanda yer alan ve yeniden İçişleri Bakanının konuşmalarından aktarılan bir başka ayrıntıda ise rehinelerin hayatta olduklarından emin olmak için eylemcilere davet yapıldığı ve lakin eylemcilerden cevap gelmemesi üzerine operasyona başlandığı belirtilir. Britanyalılar bu açıklamaların çelişkili taraflarına dikkat çekmişlerdir. Eralp’in verdiği birinci bilgide konutun havaya uçurulduğundan bahsedilmesine rağmen Kubat’ın açıklamalarında bu türlü bir ayrıntı yoktur. Üstelik Kubat’ın birinci açıklamasında hareketçilerin kendilerini ve rehineleri öldürdüğünden emin olunduktan sonra operasyona başlandığı söylenirken, ikinci açıklamada rehinelerin yaşayıp yaşamadıkları tam olarak bilinmeksizin askerlerin konuta giriş yaptığı istikametinde bir açıklama yapılmıştır. Bunun dışında, operasyondan sağ çıkan tek kişi olan Ertuğrul Kürkçü’nün “İngilizleri biz öldürdük” dediğine yönelik bir söz de açıklamada yer almış değerli bir ayrıntı olarak düşünülebilir.(17) Dokümanın sonunda ise Sarell can sıkıcı ve soğuk bir akılcılığın eşlik ettiği gerçek siyaset savunusuyla şöyle yazmıştır: “[Olayın] sonucunun derinden sarsıntısını yaşayan Türk [yetkililerin], ülkelerinde en çok aranan teröristleri ele geçirme biçimi nedeniyle eleştirilmeleri, İngiliz-Türk alakalarına hiçbir yarar sağlamayacaktır.”

1 Nisan 1972’de, yani olaydan iki gün sonra, biri Kanadalı başkası ise Britanyalı iki ateşe incelemelerde bulunak üzere Kızıldere’ye sarfiyatlar ve orada operasyonu yürüten Jandarma Kumandanı da dahil olmak üzere pek çok şahısla konuşma imkânı bulurlar. Evrakta, Jandarma Kumandanının -çatışmanın hafif seyrettiği bir anda- saat 14.00 üzere meskenden dört-beş el silah sesi geldiğini, eylemcilere seslenmelerine karşın cevap alamadıklarını, bu durumu rehinelerin aksiyoncular tarafından vurulduğunun ispatı olarak gördüklerini, buna istinaden de -rehineler- vurulmuş olsalar dahi hâlâ yaşıyor olabilirler kanısıyla son bir umutla meskene girme kararı aldıklarını tabir ettiği belirtilmiştir. Gerçekten Büyükelçi Sarell düzenlediği evrakta, ateşe izlenimlerinin büyük oranda olumlu ve Türk yetkililerin basındaki açıklamalarıyla uyumlu olduğuna; ateşelerin gerek komutanın gerekse de görüştükleri askerlerin özgürce beyanat verdiklerine ikna olduklarına; dahası, birebir durumda olan her askeri yetkilinin de benzeri biçimde davranacağına kanaat getirdiklerine yer vermiştir.

OPERASYONDAN SONRA NELER YAŞANDI

Operasyon süreci tamamlanmış olsa da Kızıldere İngiliz dokümanlarında uzunca bir müddet daha yer almaya devam etmiştir. 4 Nisan tarihli bir dokümanda, bir gazetecinin operasyonun yapıldığı gün eylemcilerden biri tarafından yazıldığı kestirim edilen THKP-C imzalı bir not bulduğu bilgisi vardır. Bu notta rehineler “Türkiye’yi işgal eden NATO’ya bağlı ajanlar” olarak tanımlanmıştır ve hareketçilerin “işgal altındaki bir ülkenin devrimcileri olarak o casusları infaz etme” haklarının olduğuna yönelik sözleri göze çarpar. Britanyalı yetkililer ise bu notu hareketçilerin rehineleri kasıtlı bir biçimde infaz ettiklerinin delillerinden biri olarak yorumlarlar. Onları tıpkı kanaate götüren öteki olay ise basın yoluyla haberdar oldukları otopsi raporları(18) ile rehinelerin cansız vücutları üzerindeki elçilik yetkililerince yapılan incelemelerin büyük oranda uyuşuyor olmasıdır. Britanyalılara nazaran, cesetlerin üzerindeki öbür yaraların uzmanlar (kendi uzmanlarını kastediyorlar) tarafından incelenmesine gerek varsa da, rehinelerin mevt nedeni yakın aradan başlarına ateş edilmesidir.

Daha üstte bahsi geçen ve varlığı birinci evvel İsmet Paşa tarafından dillendirilen -25 Mart tarihli- not ise 6 Nisan tarihli bir yazışmada tekrar karşımıza çıkar. Bu notun ortaya çıkmasıyla birlikte, hareketçilerin hükümete infazların durdurulması ve hiçbir devrimcinin asılmaması garantisi vermesi için 48 saatlik mühlet verdiği bilgisi netleşmiş; münasebetiyle da aksiyonun Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının idamlarının durdurulması için yapıldığı kanıtlanmış olur. Yeri geldiğinden artık söyleyebiliriz: Bu not olay yeri incelemesinde bulunan Blunt isimli bir yetkili tarafından Ünye’deki radar üssünde bulunmuş ve Ankara’daki Britanya Büyükelçiliğine getirilmiştir. İlgili evrakta Britanyalı yetkililerin “bu evrak Türk yetkililerin elinde yoksa 36 saat içinde metnin özgününü onlara verebileceklerine” yönelik sözleri ise nitekim dikkat caziptir, çünkü bu, Türk hükümetinin bu türlü bir notun varlığından sahiden bihaber olabileceğinin önemli bir ihtimal olduğu manasına gelmektedir. Bahsi geçen evrakta, Amerikalılar başta olmak üzere, başka NATO müttefiklerinin de bu notun varlığından haberdar edilmesi gerektiği istikametinde sözler de yer alır.

Britanyalıların olay sonrasındaki iç yazışmalarında örgütün, yani THKP-C’nin, yeni bir hareket kapasitesine sahip olup olmadığına yönelik tartışmaları da mevcuttur. Yapılan birinci değerlendirmelerde lider takımları öldürülmüş olmasına rağmen örgütten geriye kalanların misal hareketlere devam edebilecekleri niyeti dillendirilmiştir. Misal biçimde, örgütün toparlanmasının ve içinden yeni lider takımlar çıkarmasının, bilhassa öğrenci gençlik ortasında topladığı sempati düşünüldüğünde, ihtimal dahilinde olduğu söz edilmiştir. Türk Hükümetinin de durumu bu biçimde değerlendirdiğini vurgulayan Britanyalıların Ankara’da Sıkıyönetim Komutanlığı’nca yürütülen tutuklamaların da bu yüzden yapıldığı sonucuna vardıkları anlaşılmaktadır. Buna rağmen THKP-C’nin “hem siyasal hem de örgütsel açıdan ham bir örgüt” olduğu üzere tabirlere yer verilen öteki kimi evraklarda ise geleceğe yönelik şöyle bir projeksiyon tutulmuştur: Olay sürecinde, lider takımların öldürülmeleri kuvvetle beklenen olmasına rağmen, öbür hiçbir hücre rastgele bir hareket vs. yapmamıştır.(19) Dahası, olayın akabinde da tıpkı suskunluk devam etmiştir. Britanyalılar bu tespitlerden hareketle örgüt içindeki militanları derleyip toplayıp yeni amaçlar belirleyebilecek ve onlara liderlik edebilecek diğer hücrelerin olmayabileceğine yönelik bir çıkarım yapmışlardır. Kaldı ki, Britanyalılara nazaran, bu türlü hücreler ortaya çıksa ve yeni hareketlere girişse dahi liderlikten mahrum olduklarından tesirli olamayacaklardır.

Britanya arşivlerinde o devir Türkiye’sindeki siyasi tablo ile Kızıldere’nin o tablo içindeki yerinin birlikte değerlendirildiği evraklar de mevcuttur. Buna nazaran, ayrıntısına girilmemekle birlikte, “gerekli ıslahatların bir türlü yapılamayışı Türkiye’yi feodal, klasik ve İslami özellikleri ağır basan muhafazakâr bir parlamento ile kendisini Atatürk ıslahatlarının koruyucusu olarak gören ordunun sert önlemleri arasına” sıkıştırmıştır. Britanyalılara nazaran ülke nüfusunun büyük çoğunluğu bu durumla barışık olsa da, bilhassa gençler ortasındaki toplumsal ve siyasal olarak şuurlu bir kesim buna itiraz etmektedir. Türkiye’de itirazların dillendirilebileceği demokratik kanallar ise genel olarak yetersizdir. Britanyalıların Türkiye’de “şiddet yanlısı küçük grupların” ortaya çıkışını temel olarak bu türlü açıkladıkları söylenebilir. Yakın vakitte kayda bedel bir demokratikleşme sürecinin kelam konusu olamayacağı da düşünüldüğünde, radikal örgüt ve pratiklerin varlığını devam ettirmesi de neredeyse kaçınılmazdır. Kızıldere’nin genel siyasi durum içindeki yerine gelince de, Britanyalılara nazaran bu olay, solun dilek ettiği toplumsal ve siyasal gayelerin tam karşıtı sonuçların yaşanmasına yol açmıştır. Sıkıyönetim uzatılmış, sola yönelik tutuklamalar yapılmıştır. Bir öbür sözle, yalnızca -onların deyimiyle- “radikal/aşırı” solun değil genel olarak üstte bahsi geçen toplumun şuurlu bölümlerinin ve -ılımlı- solun da aleyhine gelişmeler yaşanmıştır. Türkiye siyasetiyle ilgili son değerlendirmeler ise Türkiye’nin yönetici sınıflarının -deyim yerindeyse- abartılı ya da kaba anti-komünist çizgileriyle alakalıdır.(20) Kızıldere hadisesi, öncesi ve sonrasıyla Türk yetkililerce ne vakit dillendirilse ya da ne vakit bu hususta Britanyalılarla resmi bir yazışma gerçekleşse “anarşistlerin memleketler arası komünizmle bağlantısı” vurgusu yapılmaktadır. Bu vurgular İngilizler tarafından mantık hudutlarının ötesine geçmiş savlar olarak görülmekte, gibisi tezler Türk Hükümetinin Batı ile daha yeterli bağlantılar kurma eforunun bir sonucu olarak bedellendirilmektedir.

Son olarak Kızıldere’de hayatlarını kaybeden İngiliz teknisyenlerin üyesi oldukları Kamu Yöneticileri ve Radyo Çalışanları Sendikası (AGSRO)’nın(21) Türk Hükümetinden dava yoluyla tazminat talebi teşebbüsünden bahsetmek gerekebilir. Britanya Hükümetini gerekli önlemleri almamakla ve süreci yakından takip etmemekle eleştiren ve olaydan -bu bağlamda- sorumlu tutan AGSRO’nun Türk Hükümetinden tazminat talebinde bulunacağına yönelik İngiliz basınında haberler çıkması üzerine sendika ve hükümet yetkilileri ortasında 28 Haziran tarihinde bir toplantı yapılır. AGSRO heyeti, birtakım İRA hareketlerinde hayatını kaybeden İngiliz görevlilerin ailelerine yapılan ödemelere atıfta bulunarak tazminat taleplerinin olduğunu belirtir ve taleplerinin Türk Hükümetince karşılanmaması durumunda Britanya Hükümetinin öldürülen rehinelerin ailelerine tazminat ödemesi gerektiği istikametindeki görüşünü söz eder. Hükümet heyeti ise sendikanın talebine epey soğuk bakar. Dava açılırsa, davacı taraf Türk Hükümetinin operasyon sürecinde kâfi itinası göstermediğini sav edecek, mahkeme yetkililerden bilgi isteyecek, bunun üzerine o yetkililer Türk tarafının sorumlu olmadığını vurgulamak için kimi bilgi ya da dokümanları ifşa etmek zorunda kalacaktır ki, bu durum yasal olarak kapalı kalması gereken devlet sırlarının açığa çıkarılması, hasebiyle da Devlet Sırları Yasasının ihlali manasına gelecektir.(22)

Yorumlar

Yorumlar (Yorum Yapılmamış)

Yazı hakkında görüşlerinizi belirtmek istermisiniz?

Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, pornografik, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.